پیامد عملیات آبگیری سد گتوند؛ فاجعه از شوشتر تا آبادان
نعیم حمیدی: عملیات آبگیری سد گتوند طی ماه جاری و عدم توجه دستگاههای ذیربط به دیدگاههای علمی و دلسوزانه کارشناسان مستقل حوزه آب، بویژه اساتید محترم دانشگاه پیرامون پیامدهای اجرای عملیات مذکور بر کیفیت و کمیت آب شرب شهرها و روستاهای حاشیه کارون حد فاصل شوشتر، ملاثانی، اهواز تا آبادان هم اکنون وضعیت آب شرب این مناطق را از حداقل استانداردهای بهداشتی خارج و در شرایط بحرانی و نابسامان قرار داده است که می توان در نکات زیر خلاصه نمود:
۱) کاهش دبی آب کارون نسبت به ماه گذشته، بطوریکه هم اکنون پسآب زهکش های کشاورزی و فاضلاب بیمارستان ها و کارخانجات بر ماهیت طبیعی آب کارون بشکل ۱۰۰% غلبه یافته و آنرا بکلی استحاله نموده است.
۲) ایجاد مشکل در فرایند آبرسانی به مزارع و کشت زارهای شوشتر، ملاثانی، اهواز و آبادان و روستاهای تابعه
۳) تغییر مزه، بو و شکل آب مصرف خانگی شهرهای فوق الذکر بطوریکه در روزهای ۲۶، ۲۷ و ۲۸ تیر ماه بوی لجن زار هنگام گشودن شیرهای آب خانگی در ملاثانی، فضای منازل را تسخیر می کند.
۴) تغییر شرایط طبیعی اکوسیستم حیاتی کارون و ایجاد مشکل برای صیادان آبهای شیرین و کاهش درآمد بخشی از فعالان حوزه اقتصاد بومی خوزستان در این حوزه مهم.
لازم به یادآوری است که ریزش حدود ۲۱ دهانه زهکش دفع پسماندهای کشاورزی بخصوص در فصل کشت چلتوک همچنین اتصال ۷۲ کانال دفع فاضلاب شهری و روستایی شهرهای حدفاصل شوشتر تا آبادان کارون را دچار فاجعه بزرگ زیست محیطی کرده است.
علاوه بر آن ورود زباله های شیمیایی کارخانجات و بیمارستان ها هزاران نوع باکتری و ویروس را به چرخه زندگی مردم خوزستان تزریق نموده است.
هفته پیش جهت درمان پدیده خارش پوستی فرزندم مراجعه ای به مطب خانم دکتر افسانه نامجویان متخصص اطفال و کودکان داشتم. ایشان در خصوص علل گسترش این اپیدمی فعال اظهار داشت: «بیماران زیادی طی روزهای اخیر به مطب مراجعه داشته اند که عموما" از خارش شدید پوستی رنج می برند و بر اساس معاینات و علایم موجود بروز این بیماری در نتیجه تغییر وضعیت آب شرب و نیز افزایش حجم ریزگردها در فضای تنفسی می باشد».
در راستای بررسی ریشه ها و عوامل بروز این فاجعه زیست محیطی تاکنون مولفه های گوناگونی از سوی کارشناسان ارائه شده است اما آنچه بیش از همه در پیدایش این وضعیت موثر بوده سیاست سدسازی سنتی می باشد.
به نظر می رسد دولت محترم جهت تولید انرژی برق باید اولا" با توجه به مشکل منابع آبی صرفا مصارف داخلی را مدنظر قرار دهد زیرا صادرات برق به قیمت خلق فاجعه زیست محیطی بدور از موازین عقلی و شرعی است.
همچنین نظر به پتانسیل موجود و آفتابی بودن هوای خوزستان می توان با یک دوم هزینه های لازم برای احداث و ایجاد سد خاکی یا بتونی به تولید انرژی خورشیدی یا بادی پرداخت که با این اقدام عاقلانه هم می توان اکوسیستم کارون را از آسیب ها و تهدیدات زیست محیطی مصون داشت و هم سلامتی را با کمترین هزینه برای مردم خوزستان به ارمغان آورد.
در حال حاضر در تمامی کشورهای توسعه یافته تولید برق از طریق سدسازی ممنوع اعلام شده و هر ساله در ۱۴ مارس بعنوان روز مبارزه با سد سازی آیین های مختلفی با حضور کارشناسان حوزه انرژی های پاک در همین کشورها بر پا می شود.
لذا به صراحت می توان مدعی شد تنها ارمغان طرح های سدسازی برای مردم خوزستان تخریب اکوسیستم کارون و خلق یک فاجعه زیست محیطی تمام عیار می باشد و سد گتوند این زنجیره نامیمون را به تکامل رسانده است .
در همین راستا مديركل محيط زيست خوزستان در مصاحبه با خبرگزاری فارس در مخالفت با طرح مذکور و بیان ابعاد فاجعه زیست محیطی ناشی از آبگیری سد گتوند می گوید: سد گتوند عليا فاقد مطالعات مدون زيستمحيطي است، اين در حاليست كه در همان ایام، وزارت نيرو از آبگيري اين سد تا يك ماه آينده خبر ميدهد. تورج همتي در پاسخ به سؤال خبرنگاران در مورد آبگيري سد گتوند عليا تا يك ماه آينده و تاثير آن بر كيفيت آب رودخانه كارون تصريح می کند: با وجودي كه در ارزيابيهاي زيست محيطي اين سد به رخنمونها و گنبدهاي نمكي اشاره شده است، اما مطالعات مدون زيست محيطي در اين سد انجام نشده است. اين رخنمونها شامل نمك، ژيپس و انيدريدها در ۴ كيلومتري سد قرار دارند، ما تاکنون از انجام مطالعات ژئوفيزيك توسط كارفرماي پروژه اطلاعي نداريم. همتی با بيان اينكه از ميزان قطعي ذخاير نمك، ميزان انحلال و تاثير در آب رودخانه كارون و تغييرات آتي آن نيز اطلاعي در دست نداريم، تاكيد كرد: چون اطلاعات ما در اين زمينهها كامل نيست توضيحي نيز در اين باره نخواهيم داشت. عضو شوراي سلامت استان با تاكيد بر اينكه اين سد نياز به مطالعات جامع زيست محيطي دارد افزود: براي جلوگيري از تاثير منفي آبگيري اين سد بر محيط زيست بايد راهكارهايي انديشيده شود همچنين تدابير ويژهاي براي ايزوله كردن گنبدها ارائه شود. اين مقام مسئول اظهار داشت: بر اساس گزارشات اعلام شده،۲۰ درصد اين گنبدها لايه هاي نمكي و ۸۰ درصد آن ساير عناصر كاني غيرفلزي است،كه نياز است اقداماتي در اين راستا انديشيده شود. از اين تجربه مشابه گنبدهاي نمكي در دنيا وجود نداشته است، در هر حال آبگيري سد گتوند عليا پتانسيل تهديد كيفيت آب كارون را دارد و نميتوانيم از آن چشم پوشي كنيم. همتي تصريح كرد: در گذشته از نظر منابع اطلاعاتي غفلتهايي در اين مورد صورت گرفته، به عبارتي شايد ميتوانستند سد را از نظر مكانيابي در نقطه ديگري احداث كنند كه اين مسئله جاي بحث دارد. پدیده سد سازی در بسیاری از کشورها به دلیل تبعات منفی آن روشی منسوخ شده تلقی می گردد. اما سیاست کلی وزارت نیرو در ایران همچنان بر این رویه بهره وری از رودخانه های کشور اصرار دارد.
حال سوال این است که سکوت و مماشاتی که امروز نسبت به مسایل تاثر برانگیز زیست محیطی، فرهنگی و اجتماعی مربوط به این رودخانه اعمال می شود از روی غفلت است یا دلایل دیگری دارد؟ هر پروژه سد سازی به طور خاص، مشکلات مربوط به خود را ایجاد میکند و تبعات مختلفی دارد که علاوه بر تبعات عمومی سد سازی مشکل مخصوص همان پروژه نیز می باشد.
در طرح سد گتوند علیا، حمل تراشه های نمکی و غرق کردن آن در آب رودخانه کارون که به منظور تسریع در کار صورت گرفته، تمهید غیر قابل پذیرشی است که برای این مهم در نظر گرفته شده است. بنا به گزارشی که یکی از خبرگزاری های محلی از مصاحبه با کارگران محل پروژه و رانندگان وسایل نقلیه شرکت «مجری» تهیه کرده است، ده ها کامیون از سنگهای نمکی طی ۸ ماه گذشته حمل و در رودخانه کارون رها سازی شده اند! یک راننده به خبرنگار آژانس خبری بختیاری (ایبنانیوز) می گوید: شخصاً طی ماه های گذشته به دستور مدیران پروژه، روزانه ۴ تا ۶ سرویس خاک و سنگ معدن نمک را در کنار کارون رها کرده است.
این امری است که به شوری بی سابقه آب رودخانه کارون و نارضایتی مردم شهرهای گتوند، شوشتر، ملاثانی، اهواز و آبادان منتهی شده است. همچنین طبق ادعای کارشناسان خبره امور آب، میزان EC آب کارون از آبان ماه سال گذشته تاکنون در برخی روزها بین رقمهای ۸۰۰ تا ۲۰۰۰ افزایش داشته و لایه هایی از نمک بر اراضی کشاورزی بوجود آمده که با چشم قابل مشاهده است.
یک کارشناس سازمان جهاد کشاورزی استان خوزستان در گفتگو با خبرنگاران می گوید: کاهش محصولات کشاورزی و خسارات ده ها میلیاردی بر محصولات زراعی طی سال گذشته از تاثیرات شوری بی سابقه کارون می باشد، طی چند ماه گذشته بر اثر رهاسازی تراشه های نمک کیفیت آب آشامیدنی شهرستان های گتوند، شوشتر، ملاثانی، اهواز، خرمشهر و آبادان نیز تا میزان زیادی کاهش پیدا کرده است. پس نخستین گام برای رساندن کیفیت آب کارون به حداقل استاندارهای بهداشتی تعطیلی سیاست سدسازی و ممانعت از توسعه آن می باشد.
راه حل دیگر: بمنظور بازیابی شرایط بهتر برای کارون، می توان با احداث خط لوله سراسری از مبداء شهرستان شوشتر تا خرمشهر و آبادان کلیه پسماندهای کشاورزی ،صنعتی و بیمارستانی را جمع آوری و با تاسیس کارخانه تصفیه مرکزی فاضلاب در آبادان، پسآب های مذکور را بدانجا هدایت و پس از تصفیه بعنوان آب کشاورزی به شبکه آبرسانی مزارع شهرهای فوق بویژه جهت تامین آب مورد نیاز طرح های نیشکر و پرورش ماهی آزادگان مورد استفاده قرار داد و برای همیشه معضل تغییر ماهیت آب شرب کارون و مشکلات بهداشتی ناشی از آن را مرتفع نمود. با یک حساب سرانگشتی می توان به این نتیجه دست یافت که مردم خوزستان سالانه معادل ۴ برابر هزینه لازم جهت احداث پروژه پیشنهادی فوق الذکر برای درمان بیمارهای ناشی از آب شرب غیربهداشتی و هوای آلوده پرداخت می کنند.
ای کاش استاندار محترم و نمایندگان دلسوز مجلس کمیته ای کارشناسی حقیقت یاب تشکیل دهند و درباره این پرسش ها بررسی کرده و پاسخ دهند:
الف) میزان و نوع بیماری های ناشی از آلودگی آب و هوا طی ۵ سال اخیر در خوزستان کدامند؟
ب) سالانه چندین بیمار بدلیل عوارض آب و هوای آلوده به مراکز درمانی استان مراجعه می کنند؟
ج) میزان مخارج درمانی در سبد هزینه مردم خوزستان سالانه بالغ بر چندین میلیارد تومان می باشد؟
د) آمار مرگ و میرهای ناشی از آلودگی آب شرب و هوا در طول این ۵ سال اخیر به چه میزان بوده است؟
اگر این مولفه ها بدرستی مورد مطالعه و کنکاش قرار گیرند بدون تردید همگان خواهند پذیرفت که مردم خوزستان بعد از عواید نفت بیشترین درآمدهای بخش بهداشت و درمان کشور را نیز تامین می کنند! آنگاه نمایندگان و مسئولین اجرایی بجای پرداختن به شعارهای سیاسی اندکی برای معضل سلامت شهروندان این خطه در اندیشه چاره جویی خواهند بود! متاسفانه طی سال های اخیر شعاری سریالی بارها در انتخابات متعدد استان خوزستان تکرار شده بطوریکه کاندیدایی در سخنرانی تبلیغاتی بارها قسم می خورد تا مانع از انتقال آب کارون به استان های دیگر شود! حالا بماند که نتیجه قسم ایشان به کجا انجامید، اما بنظر می رسد مشکل کارون بیش و پیش از اینکه انتقال آب از سرشاخه های کارون و دز باشد، رها سازی پسماندهای صنعتی، بیمارستانی و کشاورزی، مرحله نخست اقدامات موثر در مسیر احیای مجدد عظمت کارون است.در حال حاضر همه نظارگر یک فاجعه بزرگ بشری و زیست محیطی دررودخانه کارون هستیم اما دم برنمی آوریم. خوب است مسئولان اجرایی استان و کشور به پرسش پاسخ دهند، آیا هزینه لازم برای احداث طرح جمع آوری پسماندهای خوزستان بیشتر است یا خط انتقال آب از سرشاخه های دز به استان قم با مسافتی معادل ۱۴۰۰ کلیومتر؟
گرچه هزینه این خط از پول نفت استحصال شده از میادین نفتی استان خوزستان تامین شده اما همه به آن اقدام بعنوان یک اثر و گام بزرگ ملی افتخار می کنیم. ولی چرا برای ایجاد خط جمع آوری فاضلاب به مسافت ۲۰۰ کیلومتر مشکل اعتبار و ردیف بودجه به میان کشیده می شود؟ مگر مردم خوزستان در طول ۸ سال دفاع مقدس ۲۳ هزار شهید تقدیم خاک پاک میهن نکردند؟ مگر خرمشهر معیادگاه شهیدان و رزمندگان نبود؟ آیا در روزهای نخست جنگ تحمیلی توپ های دشمن اول خانه های مردم دزفول، اهواز، آبادان و خرمشهر را به ویرانه مبدل نساخت؟ ای مسئولان محترم! شما را بخون پاک شهیدان علی هاشمی، محمد جهان آرا، اسماعیل فرجوانی، راضی حمیدی اصل، اسماعیل دقایقی و هزاران شهید قدیس خوزستان قسم میدهیم، نگذارید مردم شهید پرور و قهرمان استان خوزستان، بیش از این با مشکلات و دردها دست و پنجه نرم کنند. ما به شما اعتماد داریم و به نظام اسلامی که تنها امید محرومان جهان است، عشق می ورزیم. پس خوزستان را دریابید. بفرموده امام خمینی(ره)، خوزستان دین خود را به اسلام و انقلاب ادا کرد. اینک نوبت شماست؛ این گوی و این میدان.
