در روستای ما ( جلیعه ) مرحوم حاج ملا کاظم اعصامی که خادم منبر حسینی و از مٌبلغان توانای مذهبی و نیز بزرگ خاندان ( العصم ) بود . در فرآوری قهوه خوش طعم مهارت خاصی داشت . او حتی نسبت به نوع هیزم برای عمل آوری قهوه حساسیت به خرج می داد . مرحوم حاج ملا کاظم خود قهوه را برشته می کرد . برشته کردن دانههای قهوه در بدست آمدن نوشیدنی قهوه خوشطعم بسیار موثر است. طی این مرحله دانه سبز رنگ به دانهای قهوهای تبدیل میشود و بخشی از ترشی ، بو و کافئین از بین میرود. در نهایت دانهای صافتر و حدود دو برابر بزرگتر و شیرینتر با رگهای تلخی بدست میآید. هنوز ماهیتابه مخصوص برشته کردن قهوه نزد فرزند خلف آن مرحوم خطیب توانا و خادم اهل بیت عصمت و طهارت (ع) حاج ملا عظیم اعصامی نگهداری می شود .قهوه خوش طعم حاج ملا کاظم به دلیل مدت زمان بو دادن است . برای بدست آوردن یک قهوه خوش طعم باید :
الف ) ۷ دقیقه : بو دادن ملایم
ب ) ۹ الی ۱۱ دقیقه : بو دادن متوسط
ج ) ۱۱ الی ۱۳ دقیقه : بو دادن تا حد تیره
د ) ۱۴دقیقه : تیره ترین حالت
یکی از وظایف مهم نسل نو ( یعنی جوانان و نوجوانان ) در این مرحله تهیه هیزم از تنه درختان خشک ، ایجاد اجاق با سنگ برای برشته کردن قهوه و پس از آن نوبت آسیاب کردن قهوه و تبدیل دانه به پودر است که با هاون انجام می شود که این هم در نوع خود تشریفات زیبایی است .
دکتر محمد معین : « هاون ظرفی که در آن ادویه ، تخم های گیاهان و غیره را با دسته ای کوبند.» وقتی دانه های قهوهِ برشته شده بدون روغن ( مرحوم حاج ملا کاظم کمی روغن حیوانی برای برشته کردن قهوه اضافه می کرد ) را در درون هاون می گذاشتند بعد از چند بارکوبیدن دسته را به بدنه هاون زده تا صدای زنگوله وار آن اهالی روستا را خبر کند که نوبت قهوه نزد کیست ؟ به همین جهت این صدا با عنوان یک فراخوان ارتباط جمعی در روستا شناخته شده و هر گاه این صدا به گوش می رسید یعنی ندای ارتباط اجتماعی در گعده ای بر پاست . به همین جهت هنگامی که مادران برای تهیه ادویه و داروی خواب آور( نوّام ) برای ما بچه ها از هاون استفاده می کردند ؛ با پارچه ضخیم از قبیل جاجیم و یا پتو دور هاون را می گرفتند که صدای هاون مردم را به خانه آنها دعوت نکند .
وقتی پودر قهوه بوسیله هاون به خوبی آسیاب شد ، آن را در ظرف خاصی به نام دله می گذارند .تعداد دله ها 6 عدد می باشند که در بزرگترین آنها به نام « گٌم گٌم » قهوه را جوشانده و بوسیله ی کوچکترین آنها به نام « صابوبه » نوشیدنی قهوه را در استکان های مخصوص به میهمانان تعارف می کنند .
تقسیم کردن قهوه در این گونه گعده ها بدین صورت است که ابتدا فرد ساقی ( قهوه ریز) ؛ کسی که قهوه را تقسیم می کند فنجان ها را در دست راست گرفته و دله را به دست چپ می گیرد و وارد مجلس می شود اولویت تقسیم با سادات و بزرگان مجلس است ( خود این یک سنت دینی و فرهنگی است ) بعد از دله مقداری قهوه در درون فنجان ریخته و آن فنجان را به نوک دله کوبیده و آن را به فرد مورد نظر تعارف می کند . در ابتدا نشستن شخص مورد نظر باید مودبانه باشد - فنجان را با دست راست بگیرد و از گرفتن آن با دست چپ امتناع کند و پس از نوشیدن قهوه اگر دیگر قصد نوشیدن نداشت باید با تکان دادن فنجان این موضوع را به ساقی قهوه بفهماند.در صورت تمایل به نوشیدن فنجانی دیگر باید فنجان را بدون هر تکانی به ساقی تحویل دهد که در این صورت بار دیگر قهوه ای برای وی ریخته می شود . حال اگر ساقی برای کسی قهوه ریخت و آن شخص به نوشیدن قهوه تمایل نداشت باید آن فنجان قهوه را به درون دله بازگردانده و برای شخص بعدی از نو از درون دله اقدام به ریختن قهوه نماید.
وقتی هاون ، بانگ نوبت قهوه را به اطلاع روستائیان رساند . افراد مختلف به نمایندگی از دو یا سه نسل گردهم می آیند . در این نشست بزرگان مجلس در زمینه های مختلف گفتگو می کنند و جوانان با رعایت ادب در مباحث مشارکت می کنند . در هنگام گفتگو از میهمانان بانوشیدنی قهوه پذیرایی می شود .
کارکردهای این گعده ها تجدید نسل ، مراقبت و نگهداری از کودکان و بزرگسالان ، جامعه پذیری ، همراهی و حمایت عاطفی ، تعیین منزلت اجتماعی ، انجام فعالیت های اقتصادی ، جامعه پذیری دینی و آموزش و پرورش می باشد . هدف صاحب این قلم در تحریر مقالاتی با رویکرد تاریخی نه اجرای بی کم و کاست گذشته تاریخی و نه ترک یکسره آن است ، بلکه استفاده اندیشمندانه و انتخابگرانه از تاریخ برای روشنایی امروز و فردا است . آری استقرار مضیف 21)در آپارتمانهای قوطی کبریتی امروزی چیزی شبیه لطیفه است ، اما بازآفرینی مضیف براساس شاخص میهمان نوازی که یکی از مشخصات دینی و فرهنگی مردم آن سامان است ، مورد نظر راقم این سطور می باشد . حتی ضرب المثل زیبای شاعر عرب: « المضيف ابلاكرم شيفيد لوكثرن زواليه » (3) که ابوعدنان در تعریض قشنگ خود بر مسکن فرهنگی نگاشتند ، یادآور این نکته مهم است که مضیف کاربری میهمان نوازی دارد نه اتاق خواب یا هال و از این قبیل اسامی امروزی ! یعنی که امتداد حیات فرهنگی مردم در این مورد بخصوص ( مضیف )جز با اطعام دادن و پذیرای کردن از میهمان محقق نمی شود . بنابراین در نوبت قهوه هم قصد دارم که صاحبان اندیشه و فکر را به باز آفرینی گذشته برای جلوگیری از گسست نسل ها دعوت کنم . امروز جامعه ما در چارچوب اسلامیت و تشیع و ایرانیت خود نیاز به ارتباطات عمودی و افقی در جهت انتقال و تبادل فرهنگی بین خود و با سایر اقوام دارد .
اهواز – لفته منصوری
1/5/1389
پاورقی :
1)گَعدَه ( قَعدَه ) ؛ نشستن ، نشست ، اجلاس .
2)مُضیف : اتاق میهمان ، میهمانسرا ، میهمانخانه .
3)این ضرب المثل کنایه از این دارد که : مضیف اگرچه فرشهای زیادی داشته باشد (کنایه از مساحت بزرگ ) اما در آن کرم ( پذیرایی و اطعام ) نباشد به درد چه چیزی می خورد ؟!
